In gesprek met opleider, executive coach en leiderschapscoach Petra de Bruijn wordt duidelijk dat haar werk daar begint. Niet bij de belofte van het nieuwe, maar bij het zorgvuldig onderzoeken van wat zich aandient wanneer iets in beweging wil komen.
Wanneer Petra spreekt over echtheid, doet ze dat niet in een vaste definitie, maar als iets wat zich in de ontmoeting laat ervaren. “Vroeger zei ik vaak: echtheid is als de maskers ervan af gaan,” vertelt ze. “Nu zou ik eerder zeggen: het is dat je werkelijk tevoorschijn komt met wat er in je leeft, terwijl je de aansluiting houdt met degene tegenover je. En daar zit vaak de kramp.”
“Een van de eerste polariteiten waar ik altijd naar kijk, is die van aanpassing en eigenheid.”
Die spanning blijkt nauw verbonden met een polariteit die in vrijwel ieder leven een rol speelt: die tussen aanpassing en eigenheid. In onze biografie leren we ons afstemmen op wat er van ons gevraagd wordt, op wat nodig is om erbij te horen en verbonden te blijven. Dat is niet alleen begrijpelijk, maar in de vroege jaren zelfs essentieel. Tegelijkertijd schuilt daarin het risico dat we gaandeweg minder zicht krijgen op wat van onszelf is, en wat is ontstaan in reactie op de omgeving.
“Een van de eerste polariteiten waar ik altijd naar kijk, is die van aanpassing en eigenheid,” zegt Petra. “We leren allemaal om ons aan te passen aan wat er nodig is. Maar het risico is dat je je eigenheid uit het oog verliest. Dat je op een gegeven moment eigenlijk niet meer goed weet: wie ben ik?”
Dat spanningsveld wordt volgens haar vaak zichtbaarder naarmate de context complexer wordt, bijvoorbeeld in leiderschap. Waar het beeld van leiders vaak samenhangt met visie, richting en stevigheid, ziet zij in de praktijk iets anders.
“Wat ik heel vaak zie, is dat leiders ongelooflijk goed zijn geworden in aanpassen. Dat ze heel goed zijn in het behartigen van alle belangen om hen heen. En dat ze daarin op een gegeven moment niet meer goed weten: waar geloof ík eigenlijk in?”
Wat het ingewikkeld maakt, is dat deze manier van functioneren vaak ook succes heeft gebracht. Het is geen patroon dat eenvoudigweg in de weg zit; het heeft iemand mede gevormd en gebracht waar hij of zij nu is. Juist daardoor kan het spannend zijn om daar iets in te verschuiven.
“Veel leiders hebben een biografie waarin succes belangrijk was,” zegt Petra. “Hard werken, je best doen, voorwaartse beweging. Dat raakt op een gegeven moment helemaal verweven met je identiteit. En dan wordt het bedreigend om met meer eigenheid tevoorschijn te komen.”
De beweging naar iets nieuws begint dan ook zelden met een helder besluit, maar eerder met een subtiele verschuiving. Een gevoel dat iets niet meer klopt. Een verlies aan energie. Of een moment in een gesprek waarin iemand merkt dat er iets geraakt wordt wat eerder buiten beeld bleef.
“Dat gebeurt vaak in gesprekken,” zegt Petra. “Dat iemand aangeraakt wordt en ineens merkt: hee, hier leeft nóg iets in mij. En dan ontstaat er ruimte om terug te kijken. Waar ben ik dit eigenlijk kwijtgeraakt?”
In die fase speelt de relatie met de begeleider een belangrijke rol. Wat iemand weer begint te voelen in de ontmoeting, kan gemakkelijk worden toegeschreven aan de ander.
“In het begin is dat niet erg,” zegt Petra. “Soms ben je als coach even de gieter die de plant weer water geeft. Maar dat is natuurlijk niet duurzaam. Daarna moet het gesprek verschuiven naar: wat ben je nou op mij aan het projecteren? En hoe kun je zorgen dat jij dit in jezelf wakker maakt en houdt?”
Daarmee komt ook het belang van bedding naar voren. Niet alleen als praktische afstemming, maar als een fundament onder het hele traject. “Hoe langer ik werk, hoe meer ik de waarde zie van contractering,” zegt Petra. “Niet alleen over doelen of tijd, maar juist dieper: hoe gaan wij met elkaar werken? Wat komen we tegen? Wat doen we als het spannend wordt? Hoe gaan we om met grenzen?” Juist die bedding maakt het mogelijk om te blijven bij wat zich aandient, ook wanneer het ongemakkelijk wordt. En zelfs wanneer die bedding aanwezig is en het bewustzijn groeit, blijft er nog een laag die zich niet zomaar laat vermijden.
“”Volwassen word je niet zonder schuld te maken. Dat is precies waar Thanatos over gaat.”
Petra benoemt die laag met de begrippen Eros en Thanatos. “Eros staat voor leven, liefde, licht,” legt ze uit. “En Thanatos voor dood, vernietiging, het donkere. De meeste leiders die ik ontmoet, zijn veel liever in de buurt van Eros dan van Thanatos. Voor sommigen is dat juist andersom. Je voorkeur heeft een link met wat je in jouw biografie hebt ervaren. Maar leiderschap vraagt dat je je tot beide kunt verhouden.”
Waar veel aandacht vanzelf uitgaat naar ontwikkeling en vernieuwing, laat dit perspectief zien dat die beweging vaak onlosmakelijk verbonden is met iets wat eerst moet worden losgelaten. Niet alleen op het niveau van gedrag, maar ook op het niveau van loyaliteiten, beelden en manieren van jezelf zijn. Dat wordt concreet wanneer het gesprek raakt aan het beëindigen van een relatie of vriendschap die niet langer klopt. Daarin kan tegelijkertijd ruimte ontstaan én iets dat wringt.
Schuld, bijvoorbeeld.
Petra: “Volwassen word je niet zonder schuld te maken. Dat is precies waar Thanatos over gaat. Dat je soms afscheid moet nemen van iets wat het oude in stand houdt. Je hanteert dan zogezegd het zwaard. En dat de kunst dan is dat je dat kunt doen met je hart open. Dus niet door jezelf af te sluiten of een muur op te trekken. Want dan is een ‘nee’ nog wel te doen. Maar met je hart open betekent dat het zwaard ook naar binnen snijdt: dat je de pijn die het doet ook zelf ervaart.”
Volgens haar hoort dat bij het proces. Niet als iets wat opgelost moet worden, maar als iets waar je je toe te verhouden hebt. “Zolang je bezig bent om onschuldig te blijven, zul je nooit echt volwassen worden,” zegt ze. “Elke nee maakt ergens schuld. Aan de ander of aan jezelf. En de vraag is: hoe verhoud je je daartoe?”
In haar eigen verhaal beschrijft ze hoe dat proces zich over langere tijd kan ontvouwen. Hoe het verlangen naar iets anders kan leiden tot keuzes die niet zonder gevolgen zijn, en hoe het toelaten van wat daarin schuurt uiteindelijk ook weer iets kan openen, door er op een andere manier mee in relatie te komen.
Opnieuw beginnen krijgt daarmee een andere betekenis.
Minder als een frisse start waarin alles open ligt, en meer als een proces waarin zichtbaar wordt wat niet meer klopt, wat niet langer gedragen hoeft te worden, en wat misschien eerst moet eindigen voordat iets nieuws kan ontstaan. Zoals in de lente, waarin groei niet los te zien is van wat daaraan voorafging. Wat ogenschijnlijk verdwenen is, blijkt onderdeel van de voedingsbodem voor wat zich daarna aandient.
Petra de Bruijn verzorgt de opleiding tot Teamcoach en de masterclass Wezenlijk Werken met Leiders bij School voor Coaching.
